Thực nghiệm điều tra là hoạt động có ý nghĩa trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, được thực hiện nhằm kiểm chứng những tình tiết hoặc tài liệu chưa thể xác định đầy đủ chỉ bằng lời khai và hồ sơ hiện có. Việc tái hiện một hành vi, sự kiện trong điều kiện tương đồng với thực tế giúp cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá khả năng xảy ra của tình huống được trình bày. Đối với bị can, bị hại, người làm chứng và những người tham gia tố tụng khác, việc nắm rõ quy định về hoạt động này giúp chủ động bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Thực nghiệm điều tra trong vụ án hình sự.
Khái niệm thực nghiệm điều tra trong tố tụng hình sự
Thực nghiệm điều tra được hiểu là một biện pháp điều tra do Cơ quan điều tra thực hiện để kiểm tra hoặc xác minh một tài liệu, tình tiết có liên quan đến vụ án. Hoạt động này được tiến hành thông qua việc tái hiện sự việc trong những điều kiện tương tự hoàn cảnh thực tế nhằm đối chiếu lời khai, tài liệu đã có với khả năng diễn biến khách quan của sự việc.
Điểm đáng chú ý là mục tiêu của thực nghiệm điều tra không đơn thuần nằm ở việc tìm kiếm thêm một chứng cứ mới. Thay vào đó, cơ quan tiến hành tố tụng sử dụng hoạt động tái hiện để kiểm tra xem nội dung đã được khai báo hoặc ghi nhận trong tài liệu có phù hợp với điều kiện thực tế hay không. Chính đặc điểm này khiến thực nghiệm điều tra có sự khác biệt đáng kể so với hoạt động khám nghiệm hiện trường.
Ý nghĩa của việc thực nghiệm điều tra
Thực nghiệm điều tra thường hướng tới việc giải quyết những vấn đề liên quan đến khả năng xảy ra của một sự việc. Cơ quan tiến hành tố tụng có thể cần xác định liệu một người có thể nhìn thấy hành vi từ vị trí đã khai hay không, có nghe được âm thanh trong điều kiện cụ thể hay không hoặc một hành động có thể được thực hiện trong khoảng thời gian mà người liên quan trình bày hay không.
Kết quả thu được từ quá trình tái hiện có thể được sử dụng để đối chiếu với lời khai và những tài liệu đã xuất hiện trong hồ sơ. Nếu kết quả cho thấy một tình tiết không thể xảy ra theo cách được mô tả, cơ quan tiến hành tố tụng có thêm căn cứ để xem xét lại độ tin cậy của lời khai. Ngược lại, nếu kết quả phù hợp với các tài liệu đã thu thập, độ tin cậy của những thông tin này có thể được củng cố.
Trong những vụ án có nhiều tình tiết chưa thống nhất, thực nghiệm điều tra vì vậy có thể hỗ trợ quá trình đánh giá chứng cứ, góp phần hạn chế nguy cơ kết luận sai về diễn biến vụ án.
Thực nghiệm điều tra khác gì khám nghiệm hiện trường?
Hai hoạt động này đều phục vụ công tác điều tra nhưng không đồng nhất về mục tiêu và phương thức tiến hành. Hiểu đúng sự khác biệt giúp người tham gia tố tụng xác định được bản chất của hoạt động mà mình được yêu cầu tham gia.
Khác biệt về mục tiêu thực hiện
Theo Điều 201 BLTTHS 2015, khám nghiệm hiện trường là hoạt động do Điều tra viên trực tiếp tiến hành tại nơi xảy ra hoặc nơi phát hiện tội phạm để xem xét, thu thập dấu vết, vật chứng và tài liệu, qua đó phát hiện chứng cứ nguyên phát.
Ngược lại, thực nghiệm điều tra chủ yếu nhằm tái dựng một hành vi hoặc tình huống để kiểm tra lại những thông tin đã được thu thập. Hoạt động này không đặt trọng tâm vào việc phát hiện dấu vết mới tại hiện trường.
Có thể hiểu một cách khái quát rằng khám nghiệm hiện trường tập trung xác định những dấu vết, vật chứng và thông tin tồn tại tại địa điểm liên quan, còn thực nghiệm điều tra tập trung kiểm tra khả năng một sự việc có thể xảy ra đúng như lời khai hoặc tài liệu đã mô tả.
Quy trình tiến hành thực nghiệm điều tra.
Những điều kiện cần đáp ứng khi thực nghiệm điều tra
Thực nghiệm điều tra không phải thủ tục bắt buộc được áp dụng trong tất cả các vụ án hình sự. Việc tiến hành phải xuất phát từ nhu cầu kiểm tra, xác minh một vấn đề cụ thể có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án.
Trường hợp có thể tiến hành thực nghiệm
Khi Cơ quan điều tra nhận thấy một tình tiết hoặc tài liệu cần được kiểm chứng về khả năng xảy ra trên thực tế, hoạt động thực nghiệm có thể được xem xét thực hiện. Nội dung kiểm tra có thể liên quan đến khả năng nhìn, nghe, di chuyển, thực hiện một hành động hoặc diễn biến của một tình huống trong khoảng thời gian nhất định.
Biện pháp này đặc biệt hữu ích khi lời khai của những người liên quan có điểm mâu thuẫn hoặc khi các tài liệu đã thu thập chưa đủ để làm rõ một tình tiết quan trọng của vụ án.
Như vậy, quyết định tổ chức thực nghiệm điều tra phụ thuộc vào yêu cầu xác minh của từng vụ án. Nếu hồ sơ đã thể hiện rõ tình tiết và không cần tái hiện để kiểm chứng thì không nhất thiết phải thực hiện biện pháp này.
Cơ quan nào có thẩm quyền thực hiện?
Cơ quan điều tra là chủ thể có thẩm quyền quyết định và tổ chức thực nghiệm điều tra theo nguyên tắc chung. Tuy nhiên, khoản 4 Điều 204 BLTTHS cho phép Viện kiểm sát, trong trường hợp cần thiết, trực tiếp tiến hành thực nghiệm điều tra theo đúng quy định của điều luật này.
Theo quy chế nội bộ ngành Kiểm sát được ban hành kèm theo Quyết định 111/QĐ-VKSTC năm 2020, Viện kiểm sát có thể trực tiếp thực nghiệm khi Cơ quan điều tra không thực hiện hoặc thực hiện chưa đầy đủ yêu cầu của Viện kiểm sát; hoặc khi nội dung thực nghiệm đơn giản và phát sinh trong giai đoạn truy tố.
Do các quy định nội bộ có thể được sửa đổi hoặc thay thế, khi áp dụng vào một vụ việc cụ thể cần kiểm tra hiệu lực của văn bản tại thời điểm phát sinh vụ án để tránh áp dụng căn cứ đã hết hiệu lực.
Yêu cầu bảo vệ tính mạng, sức khỏe và các quyền cơ bản
Khoản 1 Điều 204 BLTTHS quy định nghiêm cấm việc tiến hành thực nghiệm điều tra theo cách xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người tham gia hoặc của người khác.
Đây là nguyên tắc phải được bảo đảm xuyên suốt quá trình thực nghiệm. Đặc biệt với các vụ án liên quan đến hành vi bạo lực, tai nạn hoặc phương tiện, công cụ nguy hiểm, việc tái hiện không được biến thành hoạt động gây nguy hiểm thực tế cho người tham gia.
Nếu việc tái hiện nguyên trạng tiềm ẩn rủi ro, cần xem xét phương án thay thế như sử dụng người đóng thế hoặc mô phỏng một phần tình huống. Cách thức thực hiện phải hướng đến mục tiêu kiểm chứng tình tiết nhưng vẫn bảo đảm an toàn cho con người.
Trình tự thực hiện thực nghiệm điều tra
Để kết quả có thể được xem xét về giá trị chứng cứ, hoạt động thực nghiệm phải được tổ chức theo trình tự pháp luật quy định. Các bước từ thông báo cho Viện kiểm sát, xác định thành phần đến ghi nhận kết quả đều cần được thực hiện đầy đủ.
Thông báo cho Viện kiểm sát
Theo khoản 2 Điều 204 BLTTHS 2015, trước khi tiến hành thực nghiệm điều tra, Điều tra viên phải thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp về thời gian và địa điểm tổ chức.
Kiểm sát viên phải có mặt để kiểm sát hoạt động thực nghiệm. Nếu không có mặt, lý do vắng mặt phải được ghi nhận trong biên bản. Cơ chế này nhằm bảo đảm hoạt động điều tra được đặt dưới sự kiểm sát theo quy định pháp luật.
Khi nhận được thông báo, lãnh đạo đơn vị hoặc lãnh đạo Viện kiểm sát thực hiện việc phân công Kiểm sát viên thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động thực nghiệm điều tra theo thẩm quyền.
Thành phần tham gia thực nghiệm
Khoản 3 Điều 204 BLTTHS 2015 xác định Điều tra viên là người chủ trì việc thực nghiệm và hoạt động này phải có người chứng kiến.
Tùy thuộc tính chất của tình tiết cần xác minh, Cơ quan điều tra có thể mời người có chuyên môn tham gia. Khi xét thấy cần thiết, người bị tạm giữ, bị can, người bào chữa, bị hại hoặc người làm chứng cũng có thể tham gia quá trình thực nghiệm.
Không phải mọi vụ án đều cần sự tham gia của tất cả các chủ thể nêu trên. Thành phần được lựa chọn dựa vào vấn đề cần kiểm chứng. Chẳng hạn, nếu cần kiểm tra khả năng nhìn thấy sự việc của một người làm chứng từ một vị trí nhất định thì sự tham gia của người này có thể đóng vai trò trực tiếp trong việc xác minh tình tiết.
Kiểm tra, đánh giá kết quả thực nghiệm điều tra.
Các công việc được thực hiện trong buổi thực nghiệm
Một buổi thực nghiệm điều tra trên thực tế thường được triển khai qua những công việc chính:
Xây dựng kế hoạch thực nghiệm và xác định rõ tình tiết, tài liệu cần kiểm tra hoặc xác minh.
Thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp về thời gian và địa điểm tổ chức.
Xác định những người tham gia, bố trí người chứng kiến và người có chuyên môn khi cần.
Dựng lại hiện trường, hành vi hoặc tình huống cần kiểm chứng theo kế hoạch.
Thực hiện đo đạc, chụp ảnh, ghi hình và lập sơ đồ thể hiện quá trình thực nghiệm.
Ghi nhận kết quả và lập biên bản thực nghiệm điều tra, bao gồm cả ý kiến của Kiểm sát viên nếu có.
Yêu cầu về đo đạc, chụp ảnh, ghi hình và lập biên bản
Theo khoản 1 Điều 204 BLTTHS, quá trình thực nghiệm điều tra phải được đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ và kết quả phải được thể hiện trong biên bản thực nghiệm điều tra.
Bên cạnh yêu cầu riêng của Điều 204, biên bản còn phải đáp ứng quy định chung về biên bản tố tụng tại Điều 133 và Điều 178 BLTTHS 2015. Vì vậy, nội dung biên bản cần thể hiện đầy đủ thời gian, địa điểm, thành phần tham gia, diễn biến, phương pháp thực hiện và kết quả thu được.
Nếu biên bản có nội dung được sửa chữa, bổ sung hoặc lược bỏ thì những thay đổi đó phải được xác nhận bằng chữ ký của người có liên quan. Việc ghi nhận chính xác quá trình thực nghiệm có ý nghĩa quan trọng trong trường hợp kết quả sau này được sử dụng để đánh giá các tình tiết của vụ án.
Trong thực tiễn, việc ghi hình có âm thanh liên tục, không bị ngắt quãng thường được áp dụng nhằm tăng tính khách quan và hạn chế phát sinh tranh chấp liên quan đến diễn biến thực nghiệm.
Giá trị chứng cứ của thực nghiệm điều tra
Một kết quả thực nghiệm chỉ có thể được sử dụng trong quá trình giải quyết vụ án khi đáp ứng các yêu cầu pháp luật về chứng cứ. Việc lập biên bản thực nghiệm không đồng nghĩa với việc mọi nội dung trong biên bản đều mặc nhiên có giá trị chứng minh.
Biên bản thực nghiệm có được xem là chứng cứ không?
Điểm đ khoản 1 Điều 87 BLTTHS 2015 quy định biên bản trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử là một trong những nguồn chứng cứ được pháp luật công nhận. Do đó, biên bản thực nghiệm điều tra được lập đúng quy định có thể trở thành nguồn chứng cứ trong vụ án hình sự.
Tuy nhiên, khoản 1 Điều 108 BLTTHS yêu cầu chứng cứ phải được kiểm tra, đánh giá về tính hợp pháp, tính xác thực và sự liên quan đến vụ án trước khi được sử dụng làm căn cứ giải quyết vụ việc.
Như vậy, kết quả thực nghiệm cần được xem xét trong tổng thể hệ thống chứng cứ chứ không tự động được coi là căn cứ chứng minh. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá chất lượng và tính hợp pháp của kết quả trước khi đưa ra kết luận dựa trên tài liệu này.
Nếu vi phạm thủ tục thì kết quả được xử lý thế nào?
Khoản 2 Điều 87 BLTTHS 2015 quy định những gì có thật nhưng không được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật quy định thì không có giá trị pháp lý và không được sử dụng làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự.
Đối với thực nghiệm điều tra, nếu có những vi phạm như không thông báo cho Viện kiểm sát, không bảo đảm người chứng kiến theo quy định hoặc thực hiện theo cách thức xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người tham gia thì giá trị pháp lý của kết quả có thể bị đặt ra để xem xét.
Trong trường hợp này, người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi hợp pháp có thể căn cứ vào những vi phạm cụ thể để đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá lại giá trị của biên bản và kết quả thực nghiệm.
Luật sư hỗ trợ gì khi khách hàng tham gia thực nghiệm điều tra?
Khi một người được yêu cầu tham gia thực nghiệm điều tra, luật sư có thể hỗ trợ kiểm tra tính hợp pháp của hoạt động này cũng như bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.
Các nội dung hỗ trợ có thể bao gồm:
Tiếp nhận và nghiên cứu hồ sơ, lời khai, biên bản điều tra cùng những tài liệu liên quan.
Phân tích căn cứ và điều kiện để xác định việc thực nghiệm có cần thiết hay không.
Kiểm tra thẩm quyền quyết định, chủ thể tiến hành và thành phần tham gia.
Tư vấn quyền, nghĩa vụ của người bị tạm giữ, bị can, bị hại và người làm chứng.
Rà soát việc thông báo cho Viện kiểm sát và sự có mặt của Kiểm sát viên.
Kiểm tra sự tham gia của người chứng kiến và người có chuyên môn.
Đánh giá việc đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ và lập biên bản.
Xem xét tính hợp pháp, xác thực và mức độ liên quan của kết quả thực nghiệm.
Phát hiện những sai phạm tố tụng có khả năng ảnh hưởng đến giá trị chứng cứ.
Soạn thảo kiến nghị, khiếu nại hoặc đề nghị xem xét lại kết quả được thu thập không đúng thủ tục.
Tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.
Tư vấn hướng xử lý nếu xuất hiện dấu hiệu sửa chữa, thêm bớt hoặc làm sai lệch tài liệu, biên bản và kết quả thực nghiệm.
Quý khách đang tham gia thực nghiệm điều tra hoặc có căn cứ cho rằng kết quả thực nghiệm chưa được thu thập đúng quy định có thể gửi hồ sơ qua email pmt@luatlongphan.vn hoặc liên hệ Zalo 0939 846 973 để Chuyên tư vấn Luật xem xét hồ sơ và đề xuất hướng bảo vệ quyền lợi phù hợp.
Một số câu hỏi thường gặp về thực nghiệm điều tra
Có phải vụ án hình sự nào cũng phải thực nghiệm điều tra?
Không. Khoản 1 Điều 204 BLTTHS 2015 chỉ đặt ra việc thực nghiệm khi cần kiểm tra, xác minh tài liệu hoặc tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án. Nếu hồ sơ đã đủ rõ, lời khai thống nhất và không xuất hiện vấn đề cần tái hiện để kiểm chứng thì Cơ quan điều tra có thể không tiến hành hoạt động này.
Người làm chứng có nhất thiết phải tham gia không?
Không phải mọi trường hợp. Theo khoản 3 Điều 204 BLTTHS, người làm chứng có thể tham gia khi xét thấy cần thiết. Việc mời họ tham gia phụ thuộc vào nội dung cần xác minh. Nếu cần kiểm tra khả năng quan sát hoặc nghe của người làm chứng trong một hoàn cảnh cụ thể thì sự tham gia của họ có thể cần thiết cho việc tái hiện.
Viện kiểm sát có quyền tự tiến hành thực nghiệm không?
Có. Khoản 4 Điều 204 BLTTHS quy định trong trường hợp cần thiết, Viện kiểm sát có thể trực tiếp thực nghiệm điều tra theo đúng quy định. Các trường hợp cụ thể còn được hướng dẫn tại quy chế nội bộ ngành Kiểm sát, do đó cần đối chiếu văn bản còn hiệu lực khi áp dụng vào vụ việc thực tế.
Kết quả thực nghiệm có mặc nhiên được dùng làm chứng cứ?
Không. Theo điểm đ khoản 1 Điều 87 BLTTHS, biên bản trong hoạt động tố tụng là một nguồn chứng cứ. Tuy nhiên, khoản 1 Điều 108 BLTTHS yêu cầu chứng cứ phải được kiểm tra, đánh giá về tính hợp pháp, xác thực và liên quan trước khi sử dụng. Trường hợp kết quả được thu thập không đúng trình tự, khoản 2 Điều 87 BLTTHS là căn cứ để xem xét giá trị pháp lý của kết quả đó.
Không thông báo cho Viện kiểm sát trước khi thực nghiệm có ảnh hưởng đến kết quả không?
Việc không thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp trước khi tiến hành là hành vi không tuân thủ yêu cầu tại khoản 2 Điều 204 BLTTHS. Khi phát hiện vi phạm, luật sư có thể xem xét quy định này cùng khoản 2 Điều 87 BLTTHS để đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá lại giá trị pháp lý của kết quả thực nghiệm.
Điều tra viên làm sai lệch kết quả thực nghiệm có thể bị xử lý thế nào?
Nếu có hành vi thêm, bớt, sửa đổi, đánh tráo, hủy hoặc làm hư hỏng tài liệu nhằm làm sai lệch nội dung vụ án thì có thể cấu thành tội làm sai lệch hồ sơ vụ án, vụ việc theo Điều 375 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
Khung hình phạt cơ bản là phạt tù từ 1 năm đến 5 năm và tùy tình tiết định khung có thể tăng lên đến 15 năm tù. Người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ từ 1 đến 5 năm.
Thực nghiệm điều tra là biện pháp được sử dụng để kiểm tra, xác minh khả năng xảy ra của các tình tiết, hành vi hoặc nội dung đã được thể hiện trong tài liệu, lời khai của vụ án. Hoạt động này chỉ được tiến hành khi cần thiết và phải bảo đảm đúng thẩm quyền, thành phần, trình tự, thủ tục, đồng thời không được xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của người tham gia.
Kết quả thực nghiệm có thể là nguồn chứng cứ nhưng không mặc nhiên có giá trị chứng minh. Cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải đánh giá tính hợp pháp, xác thực và sự liên quan của kết quả; nếu chứng cứ được thu thập không đúng trình tự, thủ tục thì có thể không có giá trị pháp lý theo quy định của BLTTHS.
Chuyên tư vấn Luật cam kết cung cấp dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp, nhanh chóng và hiệu quả, giúp Quý khách hàng giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan một cách thuận lợi và đúng quy định. Liên hệ ngay hotline 1900636387 để được tư vấn miễn phí.
Nguồn: Điều kiện, trình tự và thủ tục tiến hành thực nghiệm điều tra
>> Xem thêm:
- Cách tiếp cận chứng cứ trong vụ án hình sự như thế nào?
- Chập Điện Gây Cháy Nhà Hàng Xóm Có Phải Bồi Thường Theo Luật?
Nhận xét
Đăng nhận xét